Operasyonel teknoloji (OT), fiziksel süreci doğrudan yöneten sistemlerin genel adıdır: makineyi denetleyen programlanabilir mantık denetleyici (PLC), operatörün kullandığı operatör paneli (HMI), birçok makineyi gözeten SCADA yazılımı ve üretim emrini hatta ileten üretim yürütme sistemi (MES) bu gruba girer. Ofisteki bilgisayarlar ve kurumsal kaynak planlama (ERP) yazılımı ise BT tarafıdır. BT'de öncelik verinin gizliliğidir; OT'de öncelik sürecin durmamasıdır. ERP sunucusu bir saat durursa fatura gecikir; SCADA sunucusu durursa operatör hattı izleyemez. Makine verisini zaman damgasıyla saklayan veri tabanına historian denir. Üretim hattı sistemlerinin altyapısı bu farkı bilerek kurulmalıdır.
Bu sayfa, o altyapının nasıl kurulduğunu ve işin kimde olduğunu anlatır. Üretim şirketlerinin ERP, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve müşteri denetimi gibi genel BT konuları için üretim ve sanayi sektörü sayfasına bakabilirsiniz; burada tekrarlanmaz.
Üretim sistemleri hangi katmanlardan oluşur
Sektörde bu sistemler, ISA-95 standardındaki katmanlarla anlatılır. Katmanı bilmek, bir arızada ya da bir teklifte kimin neyden sorumlu olduğunu netleştirir.
| Katman | Ne yapar | Biz bu katmanda |
|---|---|---|
| Makine, sensör ve PLC (seviye 0–1) | Makineyi gerçek zamanlı denetler | Yok. PLC ve makine programı otomasyon firmasının işidir; biz yalnız yedeğini saklarız. |
| HMI ve SCADA (seviye 2) | Operatör ekranı, hattın izlenmesi ve denetimi | SCADA sunucusunun altyapısını (sanal sunucu, ağ, yedek) kurar ve işletiriz; yazılımı otomasyon firması yapılandırır. |
| MES (seviye 3) | İş emrini hatta iletir; üretim, kalite ve bakım kayıtlarını tutar | Sunucu, veri tabanı, yedek ve erişimi kurar ve işletiriz; fonksiyonel kurulum MES üreticisine aittir. |
| ERP (seviye 4) | Planlama, stok, maliyet, faturalama | ARGE Cloud'da ya da kendi ortamınızda kurar ve işletiriz; ayrıntısı sektör sayfasında. |
Hangi sistem fabrikada, hangisi bulutta çalışmalı
Karar tek cümleyle verilir: gerçek zamanlı kontrol fiziksel sürecin yanında kalır, gecikmeye duyarsız işler buluta gidebilir. Uluslararası Otomasyon Derneğinin (ISA) Aralık 2025'te yayımladığı görüş yazısı da aynı yönde: gerçek zamanlı kontrolün fiziksel sürecin yanında ya da yakınında kalmasını önerir. Bağlantı koptuğunda hattın çalışmaya devam etmesi, tasarımın ilk koşuludur.
| Bileşen | Fabrikada | ARGE Cloud'da | Gerekçe |
|---|---|---|---|
| PLC ve emniyet denetleyicileri | Evet | Hayır | Gerçek zamanlı kontrol |
| HMI ve hat SCADA sunucusu | Evet | Yalnız salt okunur izleme kopyası | Hat bağlantısı kesilse de çalışmalı |
| Edge sunucu, OPC UA ve MQTT ağ geçidi | Evet | Hayır | Bağlantı kopunca veriyi tamponlar |
| Historian (birincil) | Evet | Kopyası olabilir | Raporlama kopyadan okur |
| MES | Duruma göre | Duruma göre | MES üreticisinin desteklediği mimariye ve hattın çevrim dışı çalışma ihtiyacına bağlı |
| ERP, raporlama, OEE (genel ekipman etkinliği) panoları, analitik | Olabilir (sistem odasında) | Evet | Gecikmeye duyarsız; iki kurulum da mümkün |
| Yedekler | Hızlı dönüş için yerel kopya | İzole kopya | İki ayrı yerde iki kopya |
| İzleme ve güvenlik bilgi ve olay yönetimi (SIEM) | Toplayıcı | Analiz ve saklama | Kayıtlar fabrikadan çıkar, kontrol çıkmaz |
MES satırı "duruma göre" yazıldı, çünkü cevap yazılımın mimarisinde. Bazı MES ürünleri bulutta iyi çalışır, bazıları hat başında yerel sunucu ister. Bunu tek başımıza vaat etmeyiz; üreticinizin dokümanına bakar, gerekirse hat başında çevrim dışı çalışabilen bir yapı öneririz.
Fabrika ağında hücreler, endüstriyel anahtar ve halka
Fabrika ağı genellikle hücrelere bölünür. Her hücre (bir hat ya da bir makine grubu) kendi ağ bölümünde çalışır; hücreler bir dağıtım katmanında birleşir. Hücre içindeki makine ağının adreslemesini çoğunlukla makine üreticisi belirler. Dağıtım ve çekirdek katmanı, VLAN (sanal ağ bölümü) düzeni ve güvenlik duvarı ise BT tarafıdır ve bizim işimizdir.
Üretim katında toz, titreşim ve sıcaklık bulunduğundan DIN raya takılan endüstriyel yönetilebilir ağ anahtarları (switch) kullanılır. Anahtarları halka (ring) biçiminde bağlamak yaygındır: bir kablo ya da anahtar arızalanırsa trafik halkanın diğer yönünden devam eder. Yedeklilik protokolü (MRP, ERPS ya da RSTP) seçilirken aynı halkada iki protokol karıştırılmaz. Toparlanma süresi protokole ve üreticiye göre değişir; tasarımda üreticinin dokümanındaki değeri esas alırız. Endüstriyel anahtarın kapsamı keşifte netleşir: bir kısmını biz tedarik edip yapılandırırız, makineyle birlikte gelenler makine üreticisinin ayarıyla kalır.
BT ve OT ağının ayrılması (IT/OT ayrımı) ve endüstriyel DMZ
Ofis ağı ile fabrika ağı arasına güvenlik duvarı koymak ilk adımdır, ancak tek başına yetmez. Purdue modeli denilen referans mimaride fabrika katmanları aşağıdan yukarıya numaralanır; ofis ve ERP en üsttedir. BT ile OT arasındaki 3,5 numaralı ara bölgeye endüstriyel DMZ denir. İki ağ arasındaki trafik doğrudan geçmez; bu ara bölgede durur ve denetlenir.
Pratikte DMZ'de şunlar bulunur: historian'ın okunabilir kopyası (BT tarafı OT'yi doğrudan sorgulamaz, kopyadan okur), MES ile ERP arasındaki veri aktarımı için ara sunucu ve uzaktan erişim için atlama sunucusu. OT bölgesi dışarıya kendiliğinden bağlanmaz; yalnız tanımlı kanallar açılır.
Bölge ve kanal kavramı IEC 62443 serisinden gelir. Bölge, aynı güvenlik gereksinimini taşıyan varlıkların grubudur (örneğin bir hattın SCADA ve HMI'ları). Kanal, iki bölge arasındaki izinli iletişimdir ve pratikte bir güvenlik duvarı kuralı, DMZ ya da vekil sunucudur (proxy). Hangi bölgenin hangi kanalla konuşacağını yazılı tablo hâline getiririz; böylece kural eklenirken gerekçesi de belli olur. Bu çalışma standardın bölge ve kanal yaklaşımını izler; uyum değerlendirmesi ya da belge anlamına gelmez (bkz. kim ne yapar tablosu).
Makine üreticisinin uzaktan bakım erişimi
Hat başındaki bir makine arızalandığında üretici çoğu zaman uzaktan bağlanmak ister. Her tedarikçiye ayrı bir sanal özel ağ (VPN) ucu açmak, fabrika ağına birçok ayrı giriş noktası açmak demektir; kimin ne zaman girdiğinin kaydı da dağınık kalır. Birleşik Krallık Ulusal Siber Güvenlik Merkezi (NCSC) ile ABD'nin siber güvenlik ajansı CISA'nın Ocak 2026'da birlikte yayımladığı OT bağlantı ilkeleri de uzaktan erişimin tek bir güvenli noktada toplanmasını ve her bağlantının kayda alınmasını önerir.
Biz bunu ARGE ZTNA ile kurarız. Tedarikçi kullanıcısı iki adımlı doğrulamayla girer, yalnız kayıtlı cihazdan bağlanabilir ve yalnız yöneticinin izin verdiği kaynağa ulaşır; ağın geri kalanı ona açılmaz. Her oturum, cihaz ve erişim kararı kaydedilir, yönetici aylık rapor alır. Erişim bilgisi kısa ömürlüdür; iş bittiğinde ya da tedarikçi çalışanı ayrıldığında geri alınır. Kime, hangi makineye, ne kadar süreyle erişim verileceğine siz karar verirsiniz; biz kararı kurala çeviririz.
Güncellenemeyen sistemler ve pasif izleme
Fabrikada yıllardır çalışan, eski bir işletim sistemi kullanan makine bilgisayarlarına sık rastlanır. Yamayı (güvenlik güncellemesi) yüklemek üretimi durdurabilir; makine üreticisi de yeni sürümü desteklemeyebilir. Bu yüzden yama yerine telafi edici tedbirler uygularız: sistemi kendi bölgesine almak, ona erişebilen cihaz ve kullanıcı listesini daraltmak, USB ve harici bağlantıyı kısıtlamak ve ağ trafiğini izlemek.
OT bölgesinde izlemeyi pasif yaparız. BT'de olağan olan aktif ağ taraması, eski bir PLC'yi ya da ağ kartını kilitleyebilir; bu yüzden OT bölgesinde aktif tarama yapmayız. Pasif izlemede anahtardaki yansıtma portundan trafiğin kopyası alınır; hangi cihazın kiminle konuştuğu buradan çıkarılır. Kullanacağımız aracı ve kapsamı keşifte sizinle belirleriz. Aktif test gerekiyorsa planlı duruşta ve otomasyon firmasıyla birlikte yaparız.
SCADA, MES, PLC programı ve ağ yapılandırmasının yedeği
Üretim sisteminin yedeği, ofis sunucusununkinden geniştir. Dört şeyi birlikte ele alırız:
- SCADA ve MES sanal sunucuları: sistem imajı olarak yedeklenir; arızada sunucuyu baştan kurmak yerine imajı geri yükleriz.
- Veri tabanları ve historian: tutarlı bir anda alınır, geri dönüşü denenir.
- PLC ve HMI programlarının güncel kopyası: otomasyon firması her değişiklikten sonra kopyayı teslim eder, biz sürümlü saklarız. PLC'ye geri yükleme otomasyon firmasının işidir.
- Anahtar, yönlendirici ve güvenlik duvarı yapılandırmaları: bir cihaz değiştiğinde ayarı sıfırdan yazmamak için saklanır.
Yedeklerin bir kopyası hızlı dönüş için fabrikada kalır; diğer kopya ARGE Cloud'daki izole yedek alanına alınır. İzole yedek alanı, sistemlerin çalıştığı ortamdan ayrı tutulan mantıksal bir alandır. Geri dönüşü test eder, sonucu yazılı bildiririz; yöntem yedekleme ve felaket kurtarma sayfasında anlatılır.
Üretim verisi: OPC UA, MQTT, historian ve OEE
Makinelerin verisi birkaç standart protokolle toplanır. OPC UA, makine ile üst sistem arasında yapılandırılmış veri taşır ve kimlik doğrulama ile şifreleme destekler. MQTT, hafif bir yayınla/abone ol protokolüdür; cihazlar veriyi bir aracıya yollar, ilgili sistemler oradan alır. Makinenin yaşına ve markasına göre Modbus TCP, PROFINET ya da EtherNet/IP gibi başka protokoller de görülür. Veriyi toplayan edge sunucu fabrikada çalışır ve bağlantı koptuğunda veriyi biriktirip sonra iletir.
Toplanan veri historian'a, yani zaman damgalı kayıtlar için tasarlanmış veri tabanına yazılır. OEE; kullanılabilirlik, performans ve kalite oranlarının çarpımıdır ve panolar bu kayıtlardan beslenir. Biz verinin aktığı yolu kurarız: edge sunucu, ağ, historian, DMZ kopyası ve panoların çalıştığı sunucu. Hangi verinin toplanacağını, etiket adlarını ve OEE'nin makinede nasıl tanımlanacağını MES ya da otomasyon firması belirler.
Kim ne yapar
Üretim sistemleri birden çok tarafın ortak işidir ve sınır yazılı olmazsa arıza anında "bu kimin" tartışması başlar. Aşağıdaki tablo varsayılan dağılımı gösterir; proje başında sözleşmeye işleriz.
| İş | ARGE ICT | Otomasyon entegratörü, makine ya da MES üreticisi |
|---|---|---|
| Fabrikadaki sunucular, sanallaştırma, ağın BT tarafı, güvenlik duvarı, DMZ | Tasarlar, kurar, işletir | Uygulamayı bu sunuculara kurar ve yapılandırır |
| PLC, HMI ve SCADA programlama; makine otomasyonu | Yapmaz | Yapar |
| MES fonksiyonel kurulumu, ERP–MES eşleme mantığı | Yapmaz | Yapar |
| Hücre içi makine ağı ve makine adreslemesi | Hücrenin bağlanacağı VLAN'ı ve adres aralığını bildirir | Çoğunlukla yapar |
| Uzaktan bakım erişimi | Erişimi kurar, kaydeder | Erişimi kullanır |
| Yedek ve geri dönüş testi | Saklar, test eder | PLC programının güncel kopyasını teslim eder |
| İzleme | Sunucu, ağ ve güvenlik; OT'de yalnız pasif | Makinenin kendi tanılaması |
| Donanım ve işletim sistemi lisansı | Tedarik eder | Otomasyon yazılımı lisansı onların kanalından |
| IEC 62443 uyum değerlendirmesi ve belgelendirme | Teknik tedbirleri kurar, belge vermez | Değerlendirmeyi danışman yapar, belgeyi akredite kuruluş verir |
Çok fabrikalı yapı ve merkez bağlantısı
Birden fazla fabrikası olan şirkette her fabrika kendi OT bölgesini ve kendi DMZ'sini taşır. Fabrikalar ile merkez ve ARGE Cloud arasındaki bağlantı operatörün MPLS hattıyla, yani internete çıkmayan özel hatla kurulabilir. MPLS yoksa SD-WAN destekli router ve güvenlik duvarları mevcut internet hatları üzerinden IPsec tüneli kurar; hat kesilirse mobil yedek hat devreye girer. Hatları operatörünüz sağlar. Seçenekleri merkez, şube ve bulut bağlantısı bölümünde karşılaştırdık.
Kural şudur: fabrikaların OT ağları birbirine doğrudan bağlanmaz. Bir fabrikada çıkan sorun diğerine geçmesin diye her fabrikanın verisi DMZ üzerinden merkezdeki MES ya da ERP'ye gider. Fabrikalar arasında OT trafiği gerekiyorsa ayrı bir kanal olarak tanımlanır ve yalnız o iş için açılır.
Mevzuat ve beklentiler
7545 sayılı Siber Güvenlik Kanunu kritik altyapılar için ek yükümlülükler öngörür. Hangi sektörlerin ve tesislerin kritik altyapı sayılacağını Kanun'a göre yetkili kurullar ve kurumlar belirler; her fabrika kritik altyapı değildir. Fabrikanızın kapsamda olup olmadığını Siber Güvenlik Başkanlığının düzenlemelerinden ve hukuk danışmanınızdan öğrenin. ARGE ICT'nin bu Kanun kapsamında bir yetkilendirmesi ya da belgesi yoktur; bu sayfada anlatılan teknik tedbirleri kurarız.
Kişisel veri tarafında KVKK iki konuda fabrikayı ilgilendirir. Birincisi iş yeri kameralarıdır: Kişisel Verileri Koruma Kurumunun iş yerlerinde güvenlik kamerası kullanımına ilişkin kamuoyu duyurusuna göre amaç belirli ve ölçülü olmalı, dinlenme ve soyunma alanlarında kamera bulunmamalı, kayıtlara erişim yetkiyle sınırlanmalı ve saklama süresi kısa tutulmalıdır. Biz kayıtların şifreli saklanmasını, erişim yetkisini ve süresi dolan kaydın silinmesini kurarız; hukuki değerlendirme veri sorumlusunundur. İkincisi MES ve terminallerdeki operatör kimliği, vardiya ve turnike verisidir; bunlar da kişisel veridir ve erişimi göreve göre sınırlarız.
Donanım, lisans ve ARGE Cloud'da barındırma
Fabrikadaki sunucu, depolama, güvenlik duvarı, endüstriyel anahtar ile işletim sistemi ve sanallaştırma lisansını tek elden tedarik sayfasındaki düzenle sağlayabiliriz. Otomasyon yazılımının lisansı ise otomasyon firmasının kanalından gelir. MES, historian kopyası, ERP ve raporlama sunucularını İstanbul'daki veri merkezinde çalışan ARGE Cloud'da, size ayrılmış sanal özel bulutta (VPC) barındırabiliriz; üreticinin desteklediği mimariyi kurulumdan önce dokümandan teyit ederiz. Fabrikada kalan kısmı kendi ortamınızda kurar ve işletiriz. İkisi birlikte de olur: kontrol ve SCADA fabrikada; MES (üreticisi destekliyorsa), historian kopyası, yedek ve raporlama bulutta.
İlgili hizmetler
ERP ve müşteri denetimleri için üretim ve sanayi sayfasına, ERP'niz SAP ise SAP altyapısı sayfasına bakın. Kayıtların toplanmasını SIEM, ağ tasarımını kurumsal ağ, yedeği yedekleme ve felaket kurtarma sayfasında anlattık.
Sık sorulan sorular
MES'i buluta taşırsak internet kesildiğinde üretim durur mu? Hat başındaki kontrol ve SCADA fabrikada kaldığı için makineler çalışmaya devam eder. MES'in bağlantı olmadan ne kadar çalışabileceği yazılımın mimarisine bağlıdır; bunu MES üreticisiyle birlikte netleştiririz. Fabrika ile bulut arasına MPLS ya da SD-WAN bağlantısı ve mobil yedek hat kurarız.
PLC programlarını siz mi yedekliyorsunuz? Programın güncel kopyasını otomasyon firmasından alır, sürümlü ve izole yedek alanında saklarız. PLC'ye geri yükleme otomasyon firmasının işidir; biz bu yüklemeyi yapmayız.
SCADA sunucumuz eski bir işletim sisteminde. Sanallaştırabilir misiniz? Sanallaştırma platformunun ve sürümün SCADA üreticisince desteklenmesine bağlıdır. Destekleniyorsa sanal sunucuya alır, yedeğini imaj olarak tutarız. Desteklenmiyorsa fiziksel sunucuyu kendi ağ bölgesinde korur ve erişimini daraltırız.
Fabrika ağında güvenlik taraması yapıyor musunuz? OT bölgesinde aktif tarama yapmayız, çünkü eski denetleyiciler tarama trafiğinde kilitlenebilir. Pasif izleme ve envanterle çalışırız. Aktif test gerekirse planlı duruşta, otomasyon firmasıyla birlikte yaparız.
IEC 62443 belgesi alabilir miyiz? Belgeyi akredite bir kuruluş verir; biz belge vermeyiz. Bölge ve kanal yapısının teknik tedbirlerini kurar, kanıt olarak kural tablosunu ve kayıtları hazırlarız.
Birden fazla fabrikamız var. OT ağlarının hepsi birbirine bağlanmalı mı? Genellikle hayır. Her fabrikanın OT bölgesi ayrı kalır, veri DMZ üzerinden merkezdeki MES ya da ERP'ye gider. Fabrikalar arasında OT trafiği gerekiyorsa ayrı bir kanal olarak tanımlanır.